ماکس وبر در ایران پس از انقلاب ۵۷؛ سرگذشت یک اندیشه مهاجر

ماکس وبر در ایران پس از انقلاب ۵۷؛ سرگذشت یک اندیشه مهاجر

معرفیِ فصلِ آخرِ کتاب «وبرِ ایرانی»: ماکس وبر در ایران پس از انقلاب ۵۷
حسین کمالوند |  ۱۴۰۵/۰۸/۲۹

همان‌طور که در یادداشت‌های پیشین نیز بارها اشاره کردم، اندیشه‌ها نیز سرگذشتی دارند؛ گاه از موطن خویش کَنده شده و هجرت می‌کنند، از مرزهای زمین و زبان و زمانِ خویش می‌گذرند و در اقلیم‌هایی دیگر، به اقتضای احوالاتِ سیاسی و تاریخیِ «دیگری»، رخت نو بر تن می‌کنند، دثار می‌پوشند و به‌مرور رُخ و سیمایی تازه‌ از خویش نشان می‌دهند. هیچ اندیشه‌ای در فرایندِ هجرت، دیگر همانی که در ابتدا و در مبدأ بوده است باقی نمی‌ماند. اندیشه نه متاعی است که عده‌ای از دیاری به دیار دیگر برند و نه صرفاً متنی‌ست که با برگرداندنِ مکانیکیِ محتوایش از زبانی به زبان دیگر، همه‌اش به کمال منتقل شود. قصهٔ هجرتِ اندیشه‌، قصهٔ گسست و پیوند، گزینش و طرد، مطاوعت و امتناع و در یک کلام داستانِ دگردیسی و تطور در مواجهه با مسائلِ اقلیمِ دیگر است. اندیشهٔ مهاجر آنگاه در سرزمینی نو مأوا می‌گزیند و تکوین می‌یابد که آن سرزمین، در بطنِ احوالاتِ تاریخی و سیاسیِ خویش، شرایطی را برای مجال و ضرورتی برای شنیدنِ صدای آن (اندیشه) فراهم آورده باشد. از این حیث، انقلاب ۵۷ در ایران، نه فقط یک نظام سیاسی را از میان برداشت و نظامی دیگر را به‌جای آن نشاند، بلکه تغییراتِ چشمگیری را در ژرفای حیاتِ اجتماعی و معرفتیِ ایرانیان برجای گذاشت و اساساً شرایط را تغییر داد. برآمدنِ رژیمِ تازه، اول از همه میدانِ اندیشه را دگرگون ساخت، قواعد بازیِ تفکر را برهم زد و افقِ پرسش‌ها و امکاناتِ اندیشیدن را از بیخ‌وبن متحول نمود. با دگرگونیِ میدان، شرایط اندیشیدن و موضوعاتِ آن نیز عمیقاً منقلب شدند: کاریزما و ولایت و دیانت، رهبری و اقتدار و دولت، عقلانیت و روحانیت و مشروعیت، نسبتِ میانِ سنت و تجدد و  سیاست و… جملگی در میدانِ نو، معانیِ تازه یافتند و به مسائلی گریزناپذیر و شایستهٔ اندیشیدن مبدل شدند.

بدین‌سان، با انقلاب ۵۷، اول از همه، این پرسش‌ها بودند که دچار تغییر شدند. در بطنِ چنین گسستِ تاریخی‌ای بود که ماکس وبر امکان و فرصتِ پدیدارشدن به‌گونه‌ای بدیع را به‌دست آورد (فرصت و بستری کاملاً متفاوت با روزگارِ پهلویِ دوم). این فرصت بدان سبب پیش آمده بود که میدانِ دگرگون‌شده (با مختصاتِ تازه)، مسائلی را پیش روی خود می‌دید و همزمان در پاره‌ای از وجوه اندیشه وبر نیز توانِ استجابت‌شان را می‌یافت. در یک کلام، میدانِ نو مسائلی داشت و ماکس وبر نیز مفاهیمی را دارا بود که دیالکتیک و آمیزشِ این دو، وبر را در وضعیتِ احضار و معاصریتِ بسیارجدی با مذهبیون و انقلابیون قرار می‌داد (برای مثال استفاده مفهومِ «رهبری کاریزماتیک» برای توجیه و توصیفِ نقش آیت‌الله خمینی در فرایندِ انقلاب). فصل چهارم کتاب «وبرِ ایرانی»، دقیقاً در پی بازخوانیِ این بخش از فرایندِ هجرتِ وبر به ایران است: شرایط تاریخی و اجتماعیِ احضارِ وبر در روزگارِ پس از انقلاب، توصیفِ مجاری ترجمه و تفسیر او و تشریحِ چگونگی مواجههٔ شارحان و مفسران با میراث فکری‌اش.

در این فصل هم مسئله صرفاً این نیست که چه کسانی وبر را خوانده‌اند، چه آثاری را از وی (و درباره‌اش) ترجمه کرده‌اند و چه تفاسیری از اندیشه‌اش به‌دست داده‌اند؛ پرسش اساسی این است که هر مفسر از کدام موضع و زاویه، و در متنِ کدام پروبلماتیک و افق به‌سراغ وبر رفته و چه مسئله‌ای را در آینهٔ وی و اندیشه‌اش بازشناخته‌اند؟ کدام وجه وبر را رؤیت‌پذیر و به مرتبه ظهور رسانده و کدام لحظه‌اش را در محاق نهاده و رؤیت‌ناپذیرش نموده‌اند؟ از شرح‌ها و تفسیرهای ریمون آرون، ژولین فروند، لوئیس کوزر، هنری استیوارت هیوز، جورج ریتزر و لئو اشتراوس گرفته تا روایت‌های ایرانیِ ادیبی و انصاری، غلامعباس توسلی، حسین ابوالحسن تنهایی، داور شیخاوندی و تقی آزاد ارمکی؛ و از مواجههٔ عبدالکریم سروش با وبر در بطنِ منازعهٔ عقلانیت و ایمان و نسبت علم و دین (و دفاع از حیثیتِ علمِ تجربی)، تا تأملاتِ مهم مراد فرهادپور در «عقل افسرده» و بازخوانی وبر در پرتو بحرانِ عقلانیت مدرن و سرمایه‌داری، هر یک از این نام‌ها، صورتی خاص از این مواجهه‌ و رویارویی و بخش‌هایی کوچک از پیکرهٔ متکثر و بدنِ چندگونِ وبرِ ایرانی‌اند.

در ادامهٔ این فصل، کاربست‌های سیاسی اندیشهٔ وبر نزد اسماعیل نوری علاء، حسین بشیریه، سعید حجاریان و علی‌محمد حاضری نیز به بحث گذاشته شده است. روشن است که هیچ خوانشی مبرا از افق تاریخی و علایق معرفتی و مسائل و امیالِ مفسرش پدید نمی‌آید. از این‌رو، تاریخِ قرائتِ وبر در ایران، در همان حال، تاریخِ دگرگونی افق‌های فکری و سیاسی جامعه‌ای است که وی را به خواندن گرفته و موضوعِ تأملاتِ خویش قرار داده است. در این میان، کانون مرکزیِ این فصل، برآمدنِ «وبرِ رهبریِ کاریزما»، «وبر سیاسی و اصلاح‌طلب» «وبرِ آرمانِ استحاله و عبور از جمهوری اسلامی» و یا «وبرِ مدرنیزاسیون» می‌باشد.

فصلِ مشترکِ این وبرها، اندیشمندی‌ست که برخی از مفاهیمش (از جمله کاریزما، مشروعیت و انواع اقتدار)، در متنِ منازعات و مسائلِ سیاسی پس از انقلاب، به اسبابی برای تفهیم و تشریح پدیدهٔ انقلاب، ضرورتِ سکولاریسمِ سیاسی و صورت‌بندی دولت و اندیشیدن به امکان‌ِ استحاله و مدرنیزاسیونِ سیاسی بدل شده‌اند. در خوانش‌هایی همچون خوانش حسین بشیریه و سعید حجاریان، برجستگی و تشخصِ اندیشه‌های وبر، به موقعیت وی به‌عنوانِ یک دانشمند و یا جامعه‌شناس و نظریه‌پرداز کلاسیک کوچک‌ترین ارتباطی ندارد. وبر این دو، اصلاً وبرِ اندیشناک به علم و ارزش و تفهم و تبیین و یا فیلسوف-جامعه‌شناسِ نیهیلیسم و بحرانِ سرمایه‌داری و مدرنیته نیست. وبر برای اینان، به یک روشنفکرِ سیاسیِ دل‌مشغولِ پرسش از سرنوشتِ اقتدار انقلابی، دگردیسی کاریزما، نهادینه‌شدن قدرت و امکان اصلاحِ نظم سیاسی تغییرِ صورت داده و تنها جامعه‌شناسیِ سیاسی‌اش رؤیت‌پذیر و دیدنی و قابلِ عرضه شده است. برای این گفتمان و این افق، مسئله صرفاً تبیین خاستگاه اقتدار کاریزماتیکِ آیت‌الله خمینی نبود، بلکه پرسش از سرنوشتِ آن پس از استقرارِ نظم انقلابی بود که اهمیتِ ویژه‌ای داشت: اقتدارِ شخصی و احساسی و شورانگیزِ آیت‌الله خمینی، چگونه در متنِ قانون و نهادها رسوب کرده و خواهد کرد؟ کاریزما چه سرنوشتی در مواجهه با ضرورت‌های روزگارِ استقرار و پس از انقلاب پیدا نموده است؟ آیا استحالهٔ نظم انقلابی به نظمی عقلانی‌تر و قانونی‌تر و اصلاح‌پذیرتر، در افق تاریخِ ایران، امکانی گشوده است؟ بدین قرار، وبر در پروبلماتیک اصلاح‌طلبانهٔ پدرِ جامعه‌شناسیِ سیاسی در ایران و تئورسین‌ِ اصلاحات و دوم خرداد، صرفاً به روشنفکری برای اندیشیدن به سرنوشتِ قدرت سیاسی و امکانِ دگردیسی و عبور از بخش‌هایی غیرانتخابی و ضددموکراتیک از جمهوری اسلامی بدل شد. فراموش نکنیم که این یکی از معنادارترین و اساسی‌ترین صورت‌های هجرت و دگرگونیِ وبر در ایران می‌باشد (وبرِ آرمانِ استحاله‌ای که بعدها و پس از انتخابات پرحاشیهٔ ۱۳۸۸، پایِ روحش به‌همراه جسمِ حجاریان به دادگاه نیز کشیده شده و سپس به‌عنوان متهمِ شمارهٔ یک فتنه و براندازی نیز معرفی شد. به‌خواب ماکس وبر هم نمی‌رسید که روزگاری در جایی به‌نام ایران، متفکرِ فتنه نیز لقب بگیرد و روحش نیز محاکمه شود)! از این منظر، آنچه در این فصل پی گرفته شده، نه صرفاً تاریخِ ورود و انتشار آثار ماکس وبر، بلکه تاریخِ دگردیسی یک اندیشه در متن دگرگونی‌های یک جامعه است. مواجهه‌ای که در آن، جامعهٔ میزبان، اندیشهٔ مهاجر را به اقتضای مسائل و ضرورت‌های خویش بازخوانده و در همان حال، صور کاملاً تازه‌ای از آن را نیز پدید آورده است. پرسش فقط این نیست که ایرانیان چگونه وبر را خوانده‌اند؛ باید پرسید که وبر در این خوانده‌شدن، به چه بدل شد و چه صورِ متکثری را پذیرفت.

حاصل این مواجهه، نه نسخه‌ای ناقص و یا بدلی از وبر آلمانی، بلکه بدنی متکثر و تاریخمند است که صور گوناگونی دارد و این صور نیز هر یک در نسبت با افق‌ها، منازعات و مسئله‌های جامعه ایران تکوین یافته‌اند: یک نام و چندین صورت؛ اندیشه‌ای مهاجر و تولدهایی چندباره: «وبرِ ایرانی».

 

:: خواندن مقاله زیر را نیز به شما توصیه می‌کنیم:
– کتاب «وِبِرِ ایرانی» دربارهٔ چیست؟