۰
هیچ محصولی در سبد خرید وجود ندارد.
توسط 
نعمت‌الله فاضلی
رئیس انجمن علمی مطالعات صلح ایران
رئیس انجمن علمی مطالعات صلح ایران
.
براساس کتاب «در آینه دیگری: صلح و همزیستی در ایران امروز» که نشر همرخ همین روزها منتشر می‌کند، این یادداشت را به مناسبت روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه می‌نویسم. این کتاب در امتداد دو کتاب پیشین من، «صلح ایرانی» و «صلح زیسته ایرانی»، تلاشی است برای فهم صلح نه فقط به‌عنوان نبود جنگ، بلکه به‌مثابه شیوه‌ای از زیستن، دیدن دیگری و ساختن امکان باهم‌بودن. اکنون می‌خواهم از دل این اندیشه‌ها پرسشی را پیش بکشم: دانشگاهیان، دانش‌آموختگان و دانشجویان چگونه می‌توانند صلح‌سازان جامعه ایران باشند؟پیشنهاد من این است که برای پاسخ به این پرسش، معنای علم را از نو صورت‌بندی کنیم. من این صورت‌بندی را «علم زیسته» می‌نامم؛ علمی که از زندگی آغاز می‌کند، با تجربه مردم گفت‌وگو می‌کند و به زندگی بازمی‌گردد. علم زیسته فقط دانستن درباره جهان نیست؛ کوششی است برای بهتر زیستن در جهان. دانشی است که به جای ماندن در مقاله‌ها و کتابخانه‌ها، در روابط انسانی، نهادهای اجتماعی و تجربه روزمره مردم اثر می‌گذارد. علمی که زندگی را لمس نکند، هنوز به زندگی نرسیده است.در «در آینه دیگری» تأکید کرده‌ام که زندگی بدون دیگری ناممکن است. دیگری فقط کسی نیست که مانند ما نمی‌اندیشد؛ هر انسان متفاوت، هر فرهنگ دیگر و حتی طبیعت، دیگری ماست. صلح از لحظه‌ای آغاز می‌شود که دیگری را ببینیم، صدایش را بشنویم و حق حضور و تفاوتش را به رسمیت بشناسیم. بنابراین، صلح نباید فقط موضوع یک رشته دانشگاهی یا تخصص گروه کوچکی از پژوهشگران باشد. صلح باید آرمان جمعی دانشگاه و هسته کانونی فرهنگ علمی ما شود. اگر فقط استادان مطالعات صلح درباره صلح بیندیشند، بخش بزرگی از ظرفیت دانشگاه را از دست داده‌ایم. استاد پزشکی، مهندسی، ادبیات، کشاورزی، اقتصاد، هنر و علوم پایه نیز باید بتواند نسبت دانش خود را با صلح و زندگی انسانی پیدا کند.
براساس کتاب «در آینه دیگری: صلح و همزیستی در ایران امروز» که نشر همرخ همین روزها منتشر می‌کند، این یادداشت را به مناسبت روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه می‌نویسم. این کتاب در امتداد دو کتاب پیشین من، «صلح ایرانی» و «صلح زیسته ایرانی»، تلاشی است برای فهم صلح نه فقط به‌عنوان نبود جنگ، بلکه به‌مثابه شیوه‌ای از زیستن، دیدن دیگری و ساختن امکان باهم‌بودن. اکنون می‌خواهم از دل این اندیشه‌ها پرسشی را پیش بکشم: دانشگاهیان، دانش‌آموختگان و دانشجویان چگونه می‌توانند صلح‌سازان جامعه ایران باشند؟پیشنهاد من این است که برای پاسخ به این پرسش، معنای علم را از نو صورت‌بندی کنیم. من این صورت‌بندی را «علم زیسته» می‌نامم؛ علمی که از زندگی آغاز می‌کند، با تجربه مردم گفت‌وگو می‌کند و به زندگی بازمی‌گردد. علم زیسته فقط دانستن درباره جهان نیست؛ کوششی است برای بهتر زیستن در جهان. دانشی است که به جای ماندن در مقاله‌ها و کتابخانه‌ها، در روابط انسانی، نهادهای اجتماعی و تجربه روزمره مردم اثر می‌گذارد. علمی که زندگی را لمس نکند، هنوز به زندگی نرسیده است.در «در آینه دیگری» تأکید کرده‌ام که زندگی بدون دیگری ناممکن است. دیگری فقط کسی نیست که مانند ما نمی‌اندیشد؛ هر انسان متفاوت، هر فرهنگ دیگر و حتی طبیعت، دیگری ماست. صلح از لحظه‌ای آغاز می‌شود که دیگری را ببینیم، صدایش را بشنویم و حق حضور و تفاوتش را به رسمیت بشناسیم. بنابراین، صلح نباید فقط موضوع یک رشته دانشگاهی یا تخصص گروه کوچکی از پژوهشگران باشد. صلح باید آرمان جمعی دانشگاه و هسته کانونی فرهنگ علمی ما شود. اگر فقط استادان مطالعات صلح درباره صلح بیندیشند، بخش بزرگی از ظرفیت دانشگاه را از دست داده‌ایم. استاد پزشکی، مهندسی، ادبیات، کشاورزی، اقتصاد، هنر و علوم پایه نیز باید بتواند نسبت دانش خود را با صلح و زندگی انسانی پیدا کند.
برای تحقق این آرمان، گروه‌های دانشگاهی می‌توانند از چند اقدام عملی آغاز کنند:
نخست، هر گروه آموزشی یک «کارگروه علم زیسته و صلح» تشکیل دهد؛ جمعی کوچک از استادان، دانشجویان و دانش‌آموختگان که مسائل واقعی جامعه را شناسایی و برای آنها راه‌حل‌های علمی و مشارکتی طراحی کنند. این کارگروه نباید به برگزاری همایش و صدور بیانیه محدود بماند؛ باید در محله‌ها، مدارس، روستاها، بیمارستان‌ها و محیط‌های کار حضور پیدا کند و با مردم درباره مسائل زندگی‌شان گفت‌وگو کند.
دوم، هر گروه دانشگاهی سالانه دست‌کم یک مسئله واقعی را به پروژه‌ای مشترک میان دانشگاه و جامعه تبدیل کند؛ برای مثال، تنهایی سالمندان، تعارض‌های محلی، خشونت در محیط‌های آموزشی، بحران آب، شکاف نسلی، نابرابری در دسترسی به خدمات یا تخریب محیط زیست. استادان و دانشجویان باید با مشارکت کسانی که با این مسائل زندگی می‌کنند، مسئله را بشناسند، راه‌حل پیشنهاد کنند و نتیجه را در میدان واقعی بیازمایند. مردم نباید فقط موضوع پژوهش باشند؛ باید شریک تولید دانش باشند.
سوم، درس و گفت‌وگوی صلح در همه رشته‌ها گسترش یابد. در کتاب «در آینه دیگری» استدلال کرده‌ام که صلح نباید به رشته‌ای محدود بماند؛ باید درون همه رشته‌ها حضور داشته باشد. هر گروه می‌تواند یک درس عمومی، نشست ماهانه یا کارگاه میان‌رشته‌ای درباره نسبت تخصص خود با صلح برگزار کند. دانشجوی مهندسی باید درباره پیامدهای انسانی و محیطی فناوری بیندیشد؛ دانشجوی پزشکی درباره کرامت بیمار؛ دانشجوی اقتصاد درباره عدالت؛ و دانشجوی علوم انسانی درباره فهم تفاوت‌ها و امکان همزیستی.
چهارم، دانشگاه‌ها به میدان تمرین گفت‌وگو تبدیل شوند. گروه‌های آموزشی می‌توانند نشست‌های منظم گفت‌وگوی آزاد با حضور دیدگاه‌های متفاوت برگزار کنند؛ نشست‌هایی که در آنها مخالفت، تهدید تلقی نشود و نقد به تحقیر نینجامد. باید شنیدن دیگری، درنگ پیش از داوری و حل مسالمت‌آمیز اختلاف را به مهارت‌های آموختنی دانشگاه تبدیل کنیم. در کتاب «در آینه دیگری» از درنگ به‌عنوان یکی از امکان‌های صلح یاد کرده‌ام: گاهی مکثی کوتاه، مانع تبدیل یک اختلاف به زخمی ماندگار می‌شود.
پنجم، دانش‌آموختگان به شبکه‌ای از کنشگران علم و صلح تبدیل شوند. هر گروه دانشگاهی می‌تواند شبکه‌ای از فارغ‌التحصیلان خود ایجاد کند تا تجربه‌ها و دانش تخصصی‌شان را برای حل مسائل عمومی به میدان بیاورند. صلح‌سازی نباید پس از پایان تحصیل متوقف شود؛ دانش‌آموختگان می‌توانند در مدرسه‌ها، رسانه‌ها، سازمان‌های مدنی، بنگاه‌ها و نهادهای محلی حاملان دانش صلح‌ساز باشند.
ششم، گروه‌های دانشگاهی با رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی همکاری کنند تا زبان عمومی جامعه از خشونت، تحقیر و طرد فاصله بگیرد. در «در آینه دیگری» بر اهمیت زبان دگرخواهی تأکید کرده‌ام؛ زبانی که به جای حذف دیگری، او را می‌بیند و به رسمیت می‌شناسد. تولید پادکست، فیلم کوتاه، روایت‌نگاری، نشست عمومی و محتوای آموزشی درباره تجربه‌های واقعی همیاری و همزیستی می‌تواند صلح را از مفهومی انتزاعی به تجربه‌ای قابل لمس تبدیل کند.
هفتم، هر گروه دانشگاهی تجربه‌های موفق صلح زیسته را ثبت و منتشر کند؛ روایت آشتی‌ها، همکاری‌های میان‌گروهی، مراقبت از طبیعت، حل اختلاف‌های محلی و ابتکارهای شهروندی. در «صلح زیسته ایرانی» نشان داده‌ام که صلح در متن زندگی روزمره مردم نیز حضور دارد. باید این صلح‌های کوچک را ببینیم، بشناسیم و به سرمایه‌ای برای یادگیری جمعی تبدیل کنیم.
هشتم، دانشگاه‌ها عملکرد خود را نیز با معیار صلح ارزیابی کنند: آیا فضای دانشگاه امکان شنیدن صداهای متفاوت را فراهم می‌کند؟ آیا دانشجویان و استادان احساس امنیت فکری دارند؟ آیا تصمیم‌ها مشارکتی‌اند؟ آیا رابطه‌ها بر احترام و اعتماد استوارند؟ دانشگاهی که در درون خود صلح را تمرین نمی‌کند، چگونه می‌تواند صلح را به جامعه آموزش دهد؟ به تعبیر من در «در آینه دیگری»: «دانشگاه، اگر صلح نیافریند، دانش نمی‌آفریند.»
این پیشنهادها قرار نیست برنامه‌هایی پرهزینه و دور از دسترس باشند. هر گروه دانشگاهی می‌تواند از یک گفت‌وگو، یک پروژه میدانی، یک درس عمومی، یک همکاری محلی یا یک شبکه دانش‌آموختگان آغاز کند. مهم آن است که این فعالیت‌ها پیوسته باشند و به بخشی از فرهنگ دانشگاهی تبدیل شوند. صلح با مناسبت‌های تقویمی ساخته نمی‌شود؛ به تمرین روزانه، نهادسازی و مراقبت مستمر نیاز دارد.
روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه یادآور این حقیقت است که علم باید با جامعه پیوندی زنده داشته باشد و به مسئله‌های واقعی زندگی پاسخ دهد. یونسکو نیز بر پیوند نزدیک‌تر علم و جامعه و مشارکت عمومی در گفت‌وگوهای علمی تأکید می‌کند. اما این پیوند زمانی معنای عمیق‌تری پیدا می‌کند که دانشگاهیان از خود بپرسند دانش ما چه چیزی به امکان همزیستی افزوده است؟
من به دانشگاهی امید دارم که فقط متخصص تربیت نکند، بلکه صلح‌ساز پرورش دهد؛ به علمی امید دارم که فقط جهان را توضیح ندهد، بلکه در بهتر شدن آن مشارکت کند؛ و به دانشجویی امید دارم که پس از فارغ‌التحصیلی، دانش خود را مسئولیتی در برابر انسان‌ها و جهان بداند. آینده صلح‌آمیز را نمی‌توان فقط از سیاستمداران و نهادهای رسمی انتظار داشت. این آینده به دست کسانی ساخته می‌شود که در کلاس درس، آزمایشگاه، محله، مدرسه و محیط کار، امکان فهمیدن و پذیرفتن دیگری را بیشتر می‌کنند.
علم زیسته یعنی دانشی که زندگی می‌کند؛ دانشی که دیگری را می‌بیند، به رنج بی‌اعتنا نیست، از طبیعت مراقبت می‌کند و برای ساختن جهانی مشترک به میدان می‌آید. دانشگاهیان، دانش‌آموختگان و دانشجویان می‌توانند معماران چنین جهانی باشند؛ به شرط آنکه صلح را نه فقط موضوع مطالعه، بلکه شیوه کار و شیوه زندگی خود کنند.