وقتی شاهنامه به مدرسه می‌آید؛ از ریشه‌های هویت تا افق‌های تربیت

وقتی شاهنامه به مدرسه می‌آید؛ از ریشه‌های هویت تا افق‌های تربیت

طهماسب کاوسی | ۲۳ آبان ۱۴۰۵

شاهنامه؛ فراتر از یک کتاب، تجربه‌ای برای زیستن و اندیشیدن
نگاهی تازه به ظرفیت‌های تربیتی کتاب «با کودکان شاهنامه بخوانیم» نوشته جواد رنجبر درخشیلر

تصور کنید کودکی در کلاس درس، به‌جای آنکه فقط نام رستم و سهراب را از روی کتاب بخواند، درباره تصمیم‌های رستم پرسش کند؛ درباره سرنوشت سهراب بیندیشد؛ از مفهوم شجاعت حرف بزند و از خود بپرسد آیا هر قدرتی نشانه پهلوانی است؟ در چنین لحظه‌ای، شاهنامه دیگر کتابی متعلق به گذشته نیست؛ بلکه به بخشی از زندگی فکری و عاطفی کودک تبدیل شده است.

شاید یکی از مهم‌ترین پرسش‌های نظام آموزشی امروز این باشد: آیا مدرسه فقط باید کودکان را برای پاسخ دادن به پرسش‌های امتحانی آماده کند یا باید به آنان بیاموزد چگونه پرسش‌های مهم زندگی را مطرح کنند؟

در روزگاری که بخش بزرگی از وقت و توجه کودکان میان صفحه‌های نمایش، بازی‌های دیجیتال و روایت‌های سرگرم‌کننده جهان معاصر تقسیم شده است، بازگشت به شاهنامه لزوماً به معنای بازگشت به گذشته نیست. گاهی برای آنکه کودکان راه آینده را بهتر بشناسند، باید فرصت کنند ریشه‌های خود را نیز کشف کنند.

کتاب «با کودکان شاهنامه بخوانیم» اثر جواد رنجبر درخشیلر را می‌توان از همین منظر خواند؛ اثری که می‌کوشد فاصله میان میراث ادبی ایران و تجربه آموزشی کودکان را کاهش دهد و شاهنامه را از قفسه کتابخانه‌ها به متن زندگی مدرسه و خانواده بیاورد.

۱. شاهنامه را نباید فقط خواند؛ باید با آن زندگی کرد

یکی از خطاهای رایج در مواجهه با متون کلاسیک، تبدیل آن‌ها به مجموعه‌ای از اطلاعات تاریخی، نام شخصیت‌ها و ابیات دشوار است. در این شیوه، کودک ممکن است داستان‌ها را به خاطر بسپارد، اما الزاماً چیزی از جهان معنایی آن‌ها درک نکند.

شاهنامه ظرفیت دیگری نیز دارد: می‌تواند بهانه‌ای برای گفت‌وگو درباره دوستی، وفاداری، خرد، مسئولیت‌پذیری، عدالت، انتخاب و پیامدهای تصمیم‌های انسان باشد. برای مثال، داستان رستم و سهراب فقط روایت یک تراژدی نیست؛ فرصتی است برای گفت‌وگو درباره ناآگاهی، ارتباط میان نسل‌ها، سکوت، سوءتفاهم و پیامدهای تصمیم‌های شتاب‌زده. در این نگاه، معلم به‌جای آنکه صرفاً داستان را تعریف کند، زمینه‌ای فراهم می‌آورد تا دانش‌آموز درباره آن فکر کند، نظر بدهد و حتی با شخصیت‌های داستان مخالفت کند. این همان نقطه‌ای است که ادبیات از موضوعی برای حفظ کردن به تجربه‌ای برای اندیشیدن تبدیل می‌شود.

۲. کودک امروز به قهرمان نیاز ندارد؛ به شناخت معنای قهرمانی نیاز دارد

جهان امروز سرشار از قهرمانان رنگارنگ است؛ قهرمانانی که گاهی قدرت خارق‌العاده، سرعت، ثروت یا پیروزی در نبرد، معیار اصلی برتری آن‌هاست. اما آیا قهرمان بودن فقط به معنای شکست دادن دیگران است؟ شاهنامه می‌تواند پاسخ‌های متفاوتی پیش روی کودک بگذارد. در جهان فردوسی، پهلوانی تنها در قدرت بازو خلاصه نمی‌شود. خرد، خویشتن‌داری، وفاداری، دادگری و مسئولیت در برابر دیگران نیز اهمیت دارند.

مدرسه می‌تواند با بهره‌گیری از این روایت‌ها، مفهوم قهرمانی را از سطح توانایی‌های جسمانی به سطح فضیلت‌های انسانی ارتقا دهد. شاید مهم‌تر از آنکه کودکان رستم را بشناسند، این باشد که بتوانند درباره رفتارهای او داوری کنند؛ نقاط قوت و ضعفش را ببینند و بفهمند حتی بزرگ‌ترین پهلوانان نیز از خطا و پیامدهای انتخاب‌های خود مصون نیستند.

۳. شاهنامه؛ فرصتی برای گفت‌وگو درباره پرسش‌های دشوار زندگی

بسیاری از بزرگسالان تصور می‌کنند برخی موضوعات برای کودکان مناسب نیستند؛ موضوعاتی مانند مرگ، خشونت، فقدان، حسادت، خشم، روابط انسانی و تعارض‌های اخلاقی. اما کودکان دیر یا زود با این واقعیت‌ها روبه‌رو می‌شوند. مسئله اصلی آن نیست که این موضوعات را از جهان آنان حذف کنیم، بلکه باید بیاموزیم چگونه متناسب با سن و توانایی درکشان درباره آن‌ها گفت‌وگو کنیم. شاهنامه، با همه فراز و فرودهای انسانی خود، امکان چنین گفت‌وگویی را فراهم می‌کند. داستان‌های آن می‌توانند زمینه‌ای برای پرسش‌هایی از این دست باشند:

– چرا انسان‌ها گاهی تصمیم‌های نادرست می‌گیرند؟
– آیا خشم همیشه نشانه شجاعت است؟
– چگونه می‌توان با شکست و فقدان روبه‌رو شد؟
– آیا قدرت بدون خرد می‌تواند خطرناک باشد؟
– وقتی میان وظیفه و احساس گرفتار می‌شویم، چگونه باید تصمیم بگیریم؟

البته روایت این بخش‌ها باید با توجه به گروه سنی دانش‌آموزان، انتخاب داستان و شیوه مناسب بازگویی انجام شود. هدف، مواجهه بی‌واسطه و نامتناسب با همه جزئیات داستان‌ها نیست؛ هدف، ایجاد فرصتی امن برای فهم و گفت‌وگوست.

۴. مدرسه چگونه می‌تواند شاهنامه را از کتاب به تجربه تبدیل کند؟

کتاب «با کودکان شاهنامه بخوانیم» نوشته جواد رنجبر درخشیلر، با ارائه مبانی نظری، روش‌های اجرایی و نمونه‌های کاربردی، می‌کوشد مسیر آموزش شاهنامه به کودکان را روشن‌تر کند. اهمیت این رویکرد در آن است که خواندن شاهنامه را به یک فعالیت مقطعی و مناسبتی محدود نمی‌کند، بلکه برای آن افقی آموزشی و برنامه‌ای بلندمدت در نظر می‌گیرد. با الهام از این رویکرد، مدارس می‌توانند فعالیت‌های متنوعی طراحی کنند:

شاهنامه‌خوانی گفت‌وگومحور: پس از روایت هر داستان، دانش‌آموزان درباره تصمیم شخصیت‌ها، انگیزه‌ها و پیامدهای رفتارشان گفت‌وگو کنند.

نقاشی و تصویرسازی داستان‌ها: کودکان صحنه‌ای از داستان را انتخاب کنند و با زبان تصویر، برداشت خود را از آن نشان دهند.

نمایش خلاق: گروه‌های دانش‌آموزی بخش‌هایی از داستان را بازآفرینی کنند و حتی پایان متفاوتی برای آن پیشنهاد دهند.

پهلوانی در زندگی امروز: دانش‌آموزان نمونه‌هایی از شجاعت، مهربانی، صداقت و مسئولیت‌پذیری را در محیط خانه، مدرسه و جامعه شناسایی کنند.

پیوند شاهنامه با هنر و فناوری: تولید پادکست، کتاب تصویری، انیمیشن کوتاه، قصه‌گویی صوتی و آثار هنری دانش‌آموزی می‌تواند روایت‌های کهن را به زبان رسانه‌های امروز نزدیک کند.

در چنین برنامه‌ای، دانش‌آموز تنها مخاطب نیست؛ او راوی، تصویرگر، بازیگر، منتقد و مشارکت‌کننده در بازآفرینی میراث فرهنگی خود است.

۵. رقابت با جهان دیجیتال یا گفت‌وگو با آن؟

شاید پرسش اساسی این نباشد که چگونه شاهنامه را در برابر بازی‌های رایانه‌ای و انیمیشن‌های جهانی قرار دهیم؛ بلکه باید پرسید چگونه می‌توان از ظرفیت رسانه‌های جدید برای زنده کردن روایت‌های ایرانی استفاده کرد.

قرار نیست کودک برای شناخت شاهنامه، جهان امروز را کنار بگذارد. اتفاقاً می‌توان از همان ابزارهایی که توجه او را به خود جلب کرده‌اند، برای گسترش تجربه ادبی و فرهنگی‌اش بهره گرفت. اگر دانش‌آموز بتواند داستانی از شاهنامه را تصویرسازی کند، برای آن موسیقی بسازد، شخصیت‌هایش را به نمایش درآورد یا روایت صوتی تولید کند، دیگر با یک متن دور از زندگی خود مواجه نیست؛ بلکه در حال تجربه و بازآفرینی آن است.

در این مسیر، نقش معلم بسیار تعیین‌کننده است. معلم باید به‌جای تحمیل یک برداشت قطعی از داستان، امکان کشف، پرسشگری و خلاقیت را برای دانش‌آموز فراهم کند.

۶. هویت فرهنگی؛ چیزی که باید تجربه شود، نه فقط آموزش داده شود

هویت ملی با تکرار چند جمله درباره گذشته شکل نمی‌گیرد. کودک زمانی با میراث فرهنگی خود ارتباط برقرار می‌کند که بتواند در آن معنا، زیبایی، پرسش و تجربه‌ای انسانی پیدا کند. شاهنامه از این منظر، تنها کتابی درباره پادشاهان و پهلوانان نیست؛ گنجینه‌ای از روایت‌های انسانی است که می‌توانند نسل جدید را با بخشی از حافظه تاریخی و ادبی ایران آشنا کنند.

آشنایی با این میراث، به معنای فاصله گرفتن از فرهنگ‌های دیگر نیست. کودکی که ریشه‌های فرهنگی خود را می‌شناسد، می‌تواند با اعتمادبه‌نفس بیشتری با جهان متنوع امروز ارتباط برقرار کند و در عین حال، تفاوت‌ها و ارزش‌های فرهنگی دیگران را نیز به رسمیت بشناسد.

سخن پایانی: مدرسه، جایی برای کاشتن بذر روایت‌ها

شاید روزی که دانش‌آموزان امروز بزرگ شوند، نام بسیاری از ابزارهای دیجیتال و فناوری‌های کنونی تغییر کرده باشد؛ اما پرسش‌هایی مانند عدالت، دوستی، مسئولیت، شجاعت، عشق و انتخاب همچنان در زندگی انسان حضور خواهند داشت. از همین رو، آشنا کردن کودکان با شاهنامه نباید به حفظ چند بیت یا برگزاری یک برنامه مناسبتی محدود شود. مهم آن است که داستان‌ها به فرصتی برای اندیشیدن، احساس کردن، گفت‌وگو و تجربه کردن تبدیل شوند.

کتاب «با کودکان شاهنامه بخوانیم» اثر جواد رنجبر درخشیلر می‌تواند نقطه شروعی برای چنین نگاهی در نظام آموزشی باشد؛ نگاهی که در آن میراث ادبی ایران نه باری بر دوش برنامه درسی، بلکه امکانی برای غنی‌تر کردن تجربه یادگیری است. مدرسه‌ای که در آن کودکان با رستم، سهراب، سیاوش و دیگر شخصیت‌های شاهنامه گفت‌وگو می‌کنند، در حقیقت تنها داستان‌های گذشته را نمی‌خواند؛ بلکه به آنان فرصت می‌دهد درباره انسان امروز و فردای خود بیندیشند.

شاید رسالت مدرسه همین باشد: گذشته را چنان روایت کند که کودکان بتوانند آینده را با آگاهی، تخیل و خرد بیشتری بسازند.

پیشنهاد برای مدارس: شایسته است برنامه‌ای مستمر با عنوان «شاهنامه در زندگی مدرسه» طراحی شود؛ برنامه‌ای که در آن هر ماه یک داستان، محور فعالیت‌های ادبی، هنری، نمایشی و گفت‌وگومحور دانش‌آموزان قرار گیرد.