کتاب‌خوانی؛ انقلاب صلح

کتاب‌خوانی؛ انقلاب صلح

نعمت‌الله فاضلی
رئیس انجمن علمی مطالعات صلح ایران

صلح را باید از نو اختراع کنیم؛ نه با سلاح، نه با بخشنامه، نه فقط با مذاکره میان دولت‌ها، بلکه با کتاب، اندیشه، تخیل، گفت‌وگو و تمرین زندگی در کنار دیگری. شاید رادیکال‌ترین کاری که امروز می‌توانیم برای صلح انجام دهیم، این باشد که کتابی به دست بگیریم، بخوانیم، درباره‌اش گفت‌وگو کنیم و اجازه بدهیم جهان ذهنی‌مان از مرزهای تنگ تجربه شخصی و تعلقات محدودمان فراتر برود. من به این باور رسیده‌ام که کتاب‌خوانی فقط یک فعالیت فرهنگی یا سرگرمی روشنفکرانه نیست؛ کتاب‌خوانی نوعی کنش صلح‌آمیز و تمرین روزانه همزیستی است. کتاب به ما یاد می‌دهد چگونه با انسانی زندگی کنیم که شبیه ما نیست، چگونه تفاوت را تحمل کنیم، چگونه به جای محکوم کردن دیگری، او را بفهمیم و چگونه از زندان یقین‌های خودساخته بیرون بیاییم.

عنوان «تمرین صلح و هنر همزیستی» که در مقاله‌ای بلند درباب کتاب و صلح نوشتم برای من یادآور یک حقیقت بنیادین است: صلح چیزی نیست که یک‌بار به دست آوریم و برای همیشه داشته باشیم؛ صلح مهارتی است که باید هر روز آن را تمرین کنیم. همان‌گونه که موسیقی بدون تمرین به هنر تبدیل نمی‌شود، همزیستی نیز بدون تمرین‌های کوچک و مداوم زندگی روزمره شکل نمی‌گیرد. هیچ جامعه‌ای صرفاً با امضای قراردادهای صلح، جامعه‌ای صلح‌جو نمی‌شود. صلح هنگامی در جامعه ریشه می‌دواند که انسان‌ها یاد بگیرند با وجود اختلاف، کنار یکدیگر زندگی کنند؛ به سخن هم گوش دهند، از تحقیر یکدیگر بپرهیزند، برای دیگری حق حضور قائل شوند و اختلاف را به خصومت تبدیل نکنند. این همان چیزی است که من از آن به عنوان صلح زیسته یاد می‌کنم: صلحی که نه فقط در اسناد و نهادها، بلکه در زبان، رفتار، عاطفه، تخیل و مناسبات روزمره مردم حضور دارد. من این اندیشه را صرفاً از مطالعه نظریه‌های صلح به دست نیاورده‌ام. بخش مهمی از آن حاصل زندگی خودم است؛ زندگی‌ای که از روستای مصلح‌آباد فراهان آغاز شد. من از جغرافیایی آمده‌ام که خشکی زمین، قنات، آب‌انبار، کشاورزی، همسایگی و همکاری برای گذران زندگی، بخشی از تجربه روزانه مردم بود. در چنین جهانی آدم زودتر درمی‌یابد که هیچ‌کس به‌تنهایی نمی‌تواند زندگی کند. آب، زمین، نان و زندگی، همه به نوعی همکاری و همزیستی وابسته‌اند. در روستا آموختم که زندگی اجتماعی پیش از آنکه یک مفهوم دانشگاهی باشد، ضرورتی برای ادامه حیات است. بعدها فهمیدم همین تجربه ساده روستایی، یکی از بنیادی‌ترین درس‌های صلح است: ما به یکدیگر وابسته‌ایم، حتی اگر همیشه این وابستگی را به زبان نیاوریم. در سال‌های جوانی، هنگامی که در شکل‌گیری کتابخانه‌ای در مصلح‌آباد مشارکت کردم، معنای دیگری از این وابستگی را تجربه کردم. کتابخانه‌ای که ابتدا با نام دکتر علی شریعتی شکل گرفت و بعدها کتابخانه ولیعصر مصلح‌آباد نامیده شد، برای من فقط محلی برای نگهداری کتاب نبود؛ فضایی برای گشودن جهان روستا به روی جهان‌های دیگر بود. نوجوانی که از روستا کتابی به خانه می‌برد، در واقع از مرزهای جغرافیایی و اجتماعی محیط زندگی خود عبور می‌کرد. او می‌توانست با آدم‌هایی آشنا شود که هرگز ندیده بود، سرگذشت‌هایی را بخواند که هرگز تجربه نکرده بود و درباره جهان پرسش‌هایی مطرح کند که پیش‌تر به ذهنش نرسیده بود. آن کتابخانه به من آموخت که کتاب می‌تواند یک روستا را به جهان پیوند بزند. کتابخانه فقط قفسه و ساختمان نیست؛ کارخانه تولید امکان‌های تازه زندگی است. آن تجربه هنوز برای من زنده است. اکنون که به آن سال‌ها نگاه می‌کنم، می‌بینم یکی از نخستین تجربه‌های عملی من در زمینه صلح، نه در یک نشست رسمی و نه در یک کنفرانس بین‌المللی، بلکه در همان کتابخانه روستایی شکل گرفت. کتاب‌ها بی‌سروصدا مرزهای ذهنی ما را جابه‌جا می‌کردند.

در سال‌های بعد، این تجربه را در مسیر دانشگاهی و پژوهشی خود دنبال کردم. در کتاب «الفبای زندگی: خواندن و نوشتن به مثابه زیستن» کوشیدم نشان دهم که خواندن و نوشتن صرفاً مهارت‌های مدرسه‌ای نیستند؛ راه‌هایی برای بودن در جهان، فهمیدن دیگری و بازسازی تجربه زندگی‌اند. کتاب‌خواندن به ما امکان می‌دهد زندگی‌هایی را تجربه کنیم که هرگز در آنها حضور نداشته‌ایم. ما با خواندن، فقط اطلاعات دریافت نمی‌کنیم؛ به جهان دیگران وارد می‌شویم. با ترس‌هایشان می‌ترسیم، با امیدهایشان امیدوار می‌شویم، با شکست‌هایشان رنج می‌کشیم و گاهی از دریچه نگاه آنان، زندگی خودمان را دوباره می‌بینیم. این تجربه، بنیاد اخلاقی همزیستی است. کسی که می‌تواند چندین زندگی را در صفحات کتاب تجربه کند، ظرفیت بیشتری برای فهم پیچیدگی زندگی دیگران پیدا می‌کند. به همین دلیل، در جستار «آب و کتاب: دو الفبای زندگی» بر پیوند میان آب و کتاب تأکید کرده‌ام. آب امکان ادامه حیات جسمانی را فراهم می‌کند و کتاب امکان گسترش حیات ذهنی و اجتماعی را. آب ما را به طبیعت و دیگر انسان‌ها وابسته می‌کند و کتاب این وابستگی را به آگاهی و مسئولیت تبدیل می‌کند. بدون آب، زندگی خشک می‌شود و بدون کتاب، جهان ذهنی انسان نیز می‌تواند به بیابانی از تکرار، تعصب و تنگ‌نظری تبدیل شود. شاید به همین دلیل است که هرچه بیشتر درباره صلح اندیشیده‌ام، بیشتر به اهمیت کتابخانه‌ها، کتابفروشی‌ها، مدرسه‌ها و فضاهای عمومی خواندن پی برده‌ام. در کتاب‌های «صلح ایرانی» و «صلح زیسته» نیز کوشیده‌ام صلح را از محدوده مفهوم سیاسی و حقوقی آن فراتر ببرم و به زندگی روزمره پیوند بزنم. صلح فقط نبود جنگ نیست؛ توانایی ساختن زندگی مشترک با کسانی است که با ما تفاوت دارند. صلح یعنی بتوانیم در یک جامعه چندصدا زندگی کنیم، بدون آنکه بخواهیم صدای دیگران را خاموش کنیم. صلح یعنی دیگری را نه تهدیدی برای هویت خود، بلکه فرصتی برای شناخت جهان بدانیم. در کتاب «در آینه دیگری: صلح و همزیستی در ایران امروز» نیز این مسئله را از منظر مواجهه جامعه ایرانی با تفاوت‌ها و امکان‌های همزیستی دنبال کرده‌ام. از نظر من، یکی از مهم‌ترین کارکردهای کتاب، تربیت انسان‌هایی است که از دیگری نمی‌ترسند؛ انسان‌هایی که می‌توانند با تفاوت‌های قومی، زبانی، نسلی، جنسیتی، فرهنگی و اعتقادی مواجه شوند و به جای ساختن دیوار، پل بسازند.

اینجا می‌خواهم به یک نکته مهم اشاره کنم: این سخن صرفاً یک آرمان اخلاقی یا برداشت شخصی نیست. پژوهش‌های دانشگاهی معتبر نیز در سال‌های اخیر رابطه میان خواندن ادبیات، همدلی، درک دیدگاه دیگران و نگرش به گروه‌های اجتماعی متفاوت را بررسی کرده‌اند. برای مثال، پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۳ در مجله Social Psychology of Education نشان داده است که داستان‌های ادبی می‌توانند در محیط مدرسه به‌عنوان نوعی تماس غیرمستقیم میان‌گروهی عمل کنند و به بهبود نگرش دانش‌آموزان نسبت به گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده، از جمله روماها، کمک کنند. پژوهش دیگری در سال ۲۰۲۳ در مجله Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts با استفاده از یک مطالعه تصادفی چهار‌هفته‌ای، تأثیر خواندن داستان بر پیامدهای اجتماعی را بررسی کرده است. همچنین یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در مجله Frontiers in Psychology، با بررسی ۲۱ مطالعه، نشان می‌دهد خواندن متون ادبی و نوع‌دوستانه با بهبود محدود اما معنادار برخی توانایی‌های شناخت اجتماعی، به‌ویژه همدلی شناختی و توانایی فهم دیدگاه دیگران، ارتباط دارد. البته این پژوهش‌ها نمی‌گویند هرکس کتاب بخواند، الزاماً انسان صلح‌جویی خواهد شد. کتاب به‌تنهایی معجزه نمی‌کند؛ اما فرصت تمرین همدلی، تخیل اخلاقی و فهم دیگری را فراهم می‌آورد. خواندن هنگامی اثرگذارتر می‌شود که با تأمل، گفت‌وگو و پیوند دادن داستان‌ها به تجربه واقعی زندگی همراه باشد. این یافته‌ها برای من اهمیت ویژه‌ای دارند، زیرا نشان می‌دهند میان خواندن و صلح، پیوندی قابل مطالعه و پژوهش وجود دارد. کتاب می‌تواند به ما کمک کند از زندان خودمحوری بیرون بیاییم.

در تجربه چند دهه تدریس دانشگاهی‌ام نیز بارها دیده‌ام که چگونه یک کتاب می‌تواند مسیر زندگی یک دانشجو را تغییر دهد. گاهی در کلاس، یک روایت، یک شعر یا حتی یک جمله از کتابی، دریچه‌ای تازه به روی دانشجویان باز می‌کرد. من در کلاس‌های خود همیشه تلاش کرده‌ام دانشجو فقط شنونده سخنان استاد نباشد؛ بلکه تجربه‌ها، پرسش‌ها و روایت‌های دیگران را بشنود و یاد بگیرد با کسانی گفت‌وگو کند که ممکن است با او هم‌نظر نباشند. در این معنا، کلاس درس نیز می‌تواند کارگاه صلح باشد. در تجربه مردم‌نگاری سفر و مواجهه با فرهنگ‌ها و جوامع گوناگون آموخته‌ام که جهان بسیار بزرگ‌تر از تصورات ماست. هر سفر، اگر با چشم کنجکاو و ذهن گشوده همراه باشد، نوعی کتاب‌خواندن است؛ با این تفاوت که این بار آدم‌ها، خیابان‌ها، خانه‌ها، مناسبات و شیوه‌های متفاوت زندگی را می‌خوانیم. سفر و کتاب هر دو ما را از مرکزیت خودمان بیرون می‌آورند. به ما یادآوری می‌کنند که هیچ فرهنگ و جامعه‌ای تمام حقیقت را در اختیار ندارد. در اینجا می‌خواهم بر یک نکته تأکید کنم: جامعه‌ای که کمتر می‌خواند، لزوماً جامعه‌ای جنگ‌طلب نیست، اما جامعه‌ای که فرصت‌های گفت‌وگو، یادگیری و مواجهه با جهان‌های متفاوت را از دست می‌دهد، در معرض بسته‌شدن افق‌های ذهنی و تقویت پیش‌داوری‌ها قرار می‌گیرد. کتاب‌خوانی می‌تواند در برابر این خطر بایستد. کتاب به ما فرصت می‌دهد پیش از قضاوت، مکث کنیم؛ پیش از نفرت، بشناسیم؛ پیش از طرد دیگری، داستان زندگی‌اش را بشنویم. کتاب به ما یاد می‌دهد که آدم‌ها را نمی‌توان به یک برچسب، یک عقیده، یک قومیت یا یک اختلاف سیاسی تقلیل داد. هر انسانی جهانی از تجربه‌ها، خاطره‌ها، رنج‌ها و امیدهاست. شاید یکی از زیباترین معانی کتاب‌خوانی همین باشد: تمرین دیدن انسان در دیگری. از این منظر، من کتابخانه را نهادی برای توسعه صلح می‌دانم. کتابخانه باید به اندازه مدرسه و بیمارستان برای آینده جامعه اهمیت داشته باشد. همان‌گونه که برای سلامت جسمانی به مراکز درمانی نیاز داریم، برای سلامت فرهنگی و اخلاقی جامعه نیز به کتابخانه‌های زنده، کتابفروشی‌های پویا، باشگاه‌های کتاب‌خوانی و محفل‌های گفت‌وگو نیازمندیم. باید در محله‌ها، روستاها، دانشگاه‌ها، مدارس و حتی محیط‌های کار، امکان خواندن و گفت‌وگو درباره کتاب را فراهم کنیم. باید کتاب را از قفسه‌های دور از دسترس بیرون بیاوریم و به زندگی روزمره مردم بازگردانیم. کودکان باید از همان سال‌های نخست زندگی بیاموزند که کتاب دوست انسان است؛ دوستی که نه تحقیر می‌کند، نه خشونت می‌ورزد و نه از پرسش‌های دشوار می‌ترسد. جوانان باید فرصت داشته باشند کتاب‌هایی بخوانند که جهان را از منظر انسان‌های متفاوت به آنان نشان می‌دهد. بزرگسالان نیز باید خواندن را نه وظیفه‌ای برای دوران تحصیل، بلکه بخشی از شیوه زندگی خود بدانند. من معتقدم اگر می‌خواهیم جامعه‌ای صلح‌جو بسازیم، باید از تربیت خوانندگان آغاز کنیم؛ خوانندگانی که قدرت پرسیدن دارند، تفاوت را می‌فهمند، به دیگری گوش می‌دهند و از بازنگری در باورهای خود نمی‌ترسند. این همان پیوند میان کتاب‌خوانی، یادگیری زیسته، توسعه زیسته و صلح زیسته است. برای بیان این معنا، دوست دارم چند سطر شعر نیز به این جستار اضافه کنم:

کتاب، پنجره‌ای رو به جهان است چراغی در شبِ بی‌انتهای انسان است بخوان، تا دیگری را بهتر از خود بشناسی که راه صلح، از آگاهی و احساس می‌گذرد. امروز که جهان با جنگ‌ها، خشونت‌ها، نفرت‌پراکنی‌ها، تعصب‌ها، شکاف‌های اجتماعی و بحران اعتماد روبه‌روست، بیش از هر زمان دیگری به فرهنگ خواندن نیاز داریم. البته کتاب جای عدالت، آزادی، دموکراسی، حقوق برابر و نهادهای پاسخ‌گو را نمی‌گیرد؛ اما بدون انسان‌هایی که قدرت فهم، گفت‌وگو و پذیرش دیگری را آموخته باشند، هیچ‌یک از این ارزش‌ها به‌سادگی در زندگی روزمره پایدار نمی‌شوند. صلح هم به نهادهای عادلانه نیاز دارد و هم به انسان‌هایی که بتوانند با یکدیگر زندگی کنند. کتاب در پرورش چنین انسان‌هایی سهمی مهم دارد. به همین دلیل، خطاب من به پدران و مادران، معلمان، استادان، نویسندگان، مدیران فرهنگی، سیاست‌گذاران و همه کسانی است که نگران آینده جامعه‌اند: کتاب را جدی بگیریم. برای کودکان کتاب بخریم، در خانه کتاب بخوانیم، به کتابخانه‌ها برویم، کتاب هدیه بدهیم، درباره کتاب‌ها گفت‌وگو کنیم و اجازه دهیم اختلاف برداشت‌ها به فرصتی برای یادگیری تبدیل شوند. از کتابخانه‌های روستایی و محلی حمایت کنیم. کتابفروشی‌ها را به بخشی از زندگی شهرها و محله‌ها تبدیل کنیم. در مدرسه و دانشگاه، خواندن را از تکلیف امتحانی به تجربه‌ای لذت‌بخش و اجتماعی بدل کنیم. هر کتابی که دست‌به‌دست می‌شود، می‌تواند آغاز یک گفت‌وگو باشد و هر گفت‌وگوی واقعی می‌تواند دیواری را در ذهن ما فرو بریزد. من هنوز به همان تجربه ساده مصلح‌آباد باور دارم: گاهی یک کتابخانه کوچک می‌تواند افق زندگی یک نسل را تغییر دهد. شاید نتوانیم به‌سرعت همه جنگ‌ها را متوقف کنیم، همه تبعیض‌ها را از میان ببریم یا همه اختلاف‌ها را حل کنیم؛ اما می‌توانیم از همین امروز کاری انجام دهیم: کتابی به دست کودکی بدهیم، با جوانی درباره یک داستان گفت‌وگو کنیم، به روایت انسانی متفاوت گوش بسپاریم و یک قدم از تعصب به سوی تفاهم برداریم. من پس از سال‌ها مطالعه، تدریس، سفر، پژوهش و نوشتن، بیش از گذشته به این حقیقت باور دارم که صلح را باید زندگی کرد و برای زندگی کردن صلح، باید آن را آموخت. کتاب یکی از بهترین مدرسه‌های آموختن صلح است. بیایید کتاب‌خواندن را به یک جنبش اجتماعی برای همزیستی تبدیل کنیم. بیایید به جای آنکه فقط درباره صلح سخن بگوییم، صلح را در رفتارهای روزمره خود تمرین کنیم. بیایید به جای تکثیر نفرت، امکان شناخت دیگری را گسترش دهیم. بیایید به جای بستن پنجره‌ها، پنجره‌های بیشتری به جهان باز کنیم. من به آینده‌ای امیدوارم که در آن کتابخانه‌ها به اندازه میدان‌ها و خیابان‌ها زنده باشند، کتابفروشی‌ها به پاتوق گفت‌وگو تبدیل شوند و کودکان ما به جای میراث‌بردن کینه‌ها، میراث‌دار کتاب‌ها، پرسش‌ها و رؤیاهای مشترک باشند. شاید رادیکال‌ترین انقلاب زمانه ما همین باشد: انقلاب کتاب‌خوانی برای صلح؛ انقلابی که از ذهن انسان آغاز می‌شود و به تغییر جهان می‌رسد. صلح را بخوانیم، صلح را بیاموزیم و صلح را زندگی کنیم.

منابع

  • Oľhová et al. (2023), Using fiction to improve intergroup attitudes: Testing indirect contact interventions in a school context. Springer
  • Dodell-Feder et al. (2023), The Impact of Fiction Reading on Social Outcomes: A 4-Week Randomized Controlled Study. Princeton Social Neuroscience Lab
  • Chang (2026), Empathy and perspective-taking in literary fiction: A systematic review and meta-analysis. Frontiers