۰
هیچ محصولی در سبد خرید وجود ندارد.
توسط 
معرفیِ فصلِ سوم کتاب «وبرِ ایرانی»: ماکس وبر در ایرانِ پیش از انقلاب ۵۷
حسین کمالوند | ۱۴۰۵/۰۸/۲۲
فصل سوم کتاب «وبرِ ایرانی» تلاشی است برای فهمیدنِ شرایطِ ظهور و سرگذشتِ حضورِ وبر در ایرانِ پیش از انقلاب ۱۳۵۷. مسئله‌ی مرکزیِ این فصل، رَدیابی و پی‌کِشیِ نخستین رویارویی‌ها با وبر و یا ثبتِ نامِ نخستین مترجمان و شارحانِ آراء وی نیست؛ به‌عبارت دیگر، احصاء و جمع‌آوریِ ارجاعاتِ به وبر و کنارِ هم گذاشتنِ آن‌ها و نگاشتنِ تاریخ‌شان به‌هیچ‌وجه هدفِ شمارهٔ یک این فصل نمی‌باشد. در اینجا پای پرسش‌های بنیادی‌تری در میان است: اساساً وبر واردِ چه میدانی شد و این میدان واجدِ چه مختصاتی بود؟ به‌عبارتِ دیگر، وبر با چه آرایشِ معرفتی و هژمونیِ چه سنت‌های تئوریکی مواجه گردید و چرا تا دههٔ پنجاه و نزدیک شدن به انقلاب ۵۷، استقبالِ چشمگیری از آراء وی صورت نگرفت؟ به‌بیان دیگر، این فصل تلاشی‌ست برای فهمیدنِ شرایطی‌ست که خوانش‌هایی از وبر را ممکن ساخت و هم‌زمان در برابر معرفی، استقرار و تکوینِ دیگر بخش‌های نظامِ نظریِ وی موانعی را پدید آورد و فرصتِ دستِ رد زدن به آن قرائت‌ها و امکاناتِ دیگر را فراهم نمود. برای پاسخ به این مسئله، پیش از هر چیز می‌بایست به سوی میدانی بازگشت که قرار بود وبر و نظریاتش در آن فهمیده و سپس به‌کار گرفته شوند. از این رو، فصلِ مذکور با بازسازی زمینه‌های پیشاتاریخیِ ظهور جامعه‌شناسی در ایران (به‌مثابه میدان) آغاز می‌شود و سپس، در چهار مقطع تاریخی، مسیرِ شکل‌گیری و نهادینه‌شدن این دانش را تا انقلاب ۵۷ دنبال می‌کند (و سرنوشتِ وبر را درونِ این میدان دنبال می‌نماید):
از تحولات اجتماعی، سیاسی و نهادی ایران تا سال ۱۳۲۰؛ از نخستین مراحل پیدایش جامعه‌شناسی تا تأسیس مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی؛ از تأسیس مؤسسه تا شکل‌گیری دانشکده‌ی علوم اجتماعی؛ و سرانجام، از تأسیس دانشکده تا انقلاب. در این بازسازی، جامعه‌شناسی نه به‌عنوانِ دانشی بی‌تاریخ (که گویی سَرزده و به‌یکباره و تصادفی در اقلیمی تازه ظهور کرده)، بلکه به‌عنوانِ صورتی از معرفت در نظر گرفته شده که امکانِ پیدایش و گسترش آن درونِ چینشی از نیروها و شبکه‌ای از مناسبات و تعینات تاریخی فراهم آمده است. مختصاتِ این معرفتِ تازه (یعنی جامعه‌شناسی) از قبل، سرنوشتِ آنچه را که می‌توانست درونِ آن پذیرفته شود (متفکرانی و یا نظریاتی) و آنچه که می‌بایست پس زده شود را سخت متأثر می‌ساخت و معین می‌نمود. در امتدادِ این روایت، دو جریان عمدهٔ شکل‌دهنده به جامعه‌شناسی در ایران از یکدیگر متمایز شده‌اند: جامعه‌شناسیِ پوزیتیویستی و رسمی (که در مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی صورتی سازمان‌یافته یافت) و جامعه‌شناسیِ مارکسیستی (که عمدتاً در بیرون از نهادهای رسمی و در متنِ منازعات روشنفکرانه و سیاسی مجالِ بسط پیدا کرد). این دو جریان، با وجود مفارقتِ بنیادین در مبانیِ نظری و روشی و آمال و خیالاتِ سیاسی، در تعیین مختصاتِ مواجهه با وبر نقشی اساسی ایفا نمودند. از خلال بررسی آثار و مواضع چهره‌هایی چون غلامحسین صدیقی، جمشید بهنام، شاپور راسخ، علی‌محمد کاردان، احسان نراقی، احمد اشرف، باقر پرهام، امیرحسین آریان‌پور و … کوشش شده است تا نسبت این دو سنت با اندیشه‌ی وبر و جایگاه او در میدان جامعه‌شناسیِ ایران روشن شود.
از اواخر دههٔ سی و به‌ویژه در دههٔ چهل شمسی، نامِ وبر و سپس برخی از مضامینش به‌تدریج وارد اندیشهٔ اجتماعیِ ایرانیان می‌شوند؛ بااین‌حال، آنچه از این مواجهه‌ها پدید می‌آید، مجموعه‌ای از چینش‌ها و گزینش‌ها از آراء اوست: وبرِ فردگرا، معناگرا، تفسیرگرا و فرهنگ‌باور؛ وبرِ معاندِ مارکس و دورکیم؛ و گاه وبرِ غیرساختارگرا و سوبژکتیویست. بدین‌سان، آنچه به نام وبر در ایران شناخته شده، از همان آغاز با افق‌های فکری و مسائلِ جامعهٔ میزبان درآمیخته بوده است. علیرغم تفاسیر و برداشت‌های مختلفی که از وبر صورت گرفته، مواجههٔ علی شریعتی با وی موقعیتی کاملاً استراتژیک دارد. شریعتی، بیرون از مدارِ رسمی جامعه‌شناسی و در متنِ روشنفکری دینی، برخی از مضامین وبری را از منظرِ دردها و مسائلِ خود بازخوانی می‌کند و از توان و امکاناتِ آن‌ها برای اندیشیدن به نسبت دین، فرهنگ و دگرگونی اجتماعی استفاده می‌نماید. وبر در این مواجهه، دیگر آن آکادمیسینِ علم‌باور و یا اندیشمندِ کنش اجتماعی و یا معلمِ جامعه‌شناسیِ تفسیری نیست، بلکه به امکانی برای بازاندیشی در تاریخ تشیع و جهان‌بینیِ اسلامی و آگاهی‌بخشی در راستای خون و شور و قیام عمیقاً تغییر صورت داده است. شریعتی با قرار دادن برخی مضامین وبری در مجاورتِ مسائلِ تشیع و انقلاب، صورتی از وبر را برساخت که نه در جامعه‌شناسی نهادی می‌گنجید و نه به‌سادگی در چارچوب قرائت‌های مسلط مارکسیستی جای می‌گرفت. اینجا لحظهٔ مهمی از دگردیسی یک اندیشه در مواجهه با جهانی دگر پدیدار و وبرِ شورشیِ شریعتی متولد می‌شود.فراتر از آنچه گفته شد، لحظهٔ مهمِ فصل سوم را می‌بایست تلاش آن برای تشریحِ چراییِ عدمِ استقرار و تکوینِ وبر در ایران پیش از انقلابِ ۵۷ در نظر گرفت. در اینجا مفهومی از وبر، برای فهمِ سرنوشت و تقدیر خودش در اقلیمی دیگر (یعنی ایران) به‌کارمان می‌آید؛ مفهومِ «قرابت انتخابی» (که در آثار وبر، معادلِ اصطلاح آلمانی Wahlverwandtschaft و در انگلیسی معادلِ Elective Affinity است) به ما امکان می‌دهد تا از سطح تفاوت‌ها و تخاصم‌های آشکار و بدیهی میان پوزیتیویسم و مارکسیسم فراتر رفته و به هم‌نشینی‌های مضمر و مکتومِ میانِ آن‌ها خیره شویم. مدعای این بخش آن است که این دو جریان (راست و چپ)، علیرغمِ اختلاف در غایات و اهداف و آرزوهای سیاسی، در سطوحی از پیش‌فرض‌های متافیزیکی و آنتولوژیک و سپس اپیشتمولوژیک، عمیقاً واجد قرابت‌ها و مشابهت‌هایی پنهان بوده‌اند؛ قرابت‌هایی که در رویارویی با وبر، دست‌آخر به نوعی هم‌جهتی ناخواسته (علیرغم دشمنیِ عمیق) انجامیدند. از این منظر، به حاشیه‌رفتن وبر و دستِ رد زدن به سینهٔ بخش عظیمی از پیکرهٔ نظریِ وی را نمی‌توان صرفاً به مخالفت و یا غرض‌ورزیِ آگاهانه و لجوجانهٔ یک جریان و یا ناآشنایی و ناآگاهی و یا بی‌سوادیِ عده‌ای نسبت به آثارش فروکاست (این نوع تعابیر، دست‌آخر چنین پژوهش‌هایی را به بیراهه و بطالت و گمراهیِ محض می‌کشاند). فراتر از چنین سطحی‌نگری‌هایی، مسئله چیزی نیست جز تلاش برای افشای مختصاتِ ساختاریِ میدانی که در آن، دو نیروی متعارض می‌توانند در مواجهه با اندیشه‌ای سوم و غریب به نتیجه‌ای کاملاً هم‌سوی با هم برسند. از این حیث، فصل سوم را می‌بایست تلاشی برای فهمِ شرایطِ اجتماعی یک امتناع تاریخی و یا شرایطِ عدم انجذابِ یک اندیشه و مهجور کردن آن در نظر گرفت. غیاب وبر در ایرانِ پیش از انقلاب، صرفاً غیاب چند ترجمه یا فقدان چند شرح و تفسیر نیست؛ چنین غیاب و انزوا و غربتی نشانهٔ حدودِ معرفت‌شناختیِ میدانی است که سرنوشت و امکانِ خواندن، فهمیدن و پذیرفتن وی را به شکلِ خاصی رقم زده است. با این مفروضات، حالا برایمان روشن شده که پرسش این فصل فقط این نیست که چرا وبر به‌اندازه‌ی کافی خوانده نشد، بلکه دغدغهٔ اصلی‌اش این است که چه آرایشِ تاریخی و معرفتی‌ای امکان خواندن و استقرار او را محدود و یا خوانش‌هایی خاص از وی را ممکن می‌ساخت.
پایان این فصل، آستانه‌ی ورود به وضعیت تاریخی کاملاً متفاوتی است: انقلاب ۱۳۵۷ و دگرگونی میدان اجتماعی و سیاسی ایران. با تغییر این میدان، شرایط مواجهه با وبر نیز دستخوش تحول می‌شود و آنچه پیش‌تر در وضعیت امتناع و عدم استقرار قرار داشت، در دوره‌ای دیگر امکانِ ظهور و تکثیر صورت‌های تازه‌ای از خود را می‌یابد. از همین‌جا مسیر رسیدن به «وبرِ ایرانی» ادامه پیدا می‌کند: آنچه خواهد آمد، نه روایت انتقال بی‌تغییر یک نظریه از جغرافیایی به جغرافیای دیگر، بلکه بازخوانیِ تاریخ اندیشه‌ای‌ست که در فرایندِ هجرت، در برخورد با اُفقی نو و مسائلی تازه، دستخوشِ انواع بی‌شماری از بازخوانی‌ها و بازتفسیرها و دست‌کاری‌ها و چینش‌ها و گزینش‌ها و نهایتاً دگردیسی‌ها گردیده است.
:: خواندن مقاله زیر را نیز به شما توصیه می‌کنیم:
– کتاب «وِبِرِ ایرانی» دربارهٔ چیست؟