پیوست: عبور از ظرفیت زیستی (از کتاب پایداری ایرانی)

پیوست مقاله عبور از ظرفیت زیستی/ از کتاب پایداری ایرانی
دکتر یوسف حجت؛ عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس

در این پیوست، تصاویر نمودارهای مقاله آقای دکتر  یوسف حجت به صورت رنگی در دسترس است:

شکل ۱ – ردپای زیستی سرانه در کشورهای مختلف جهان

ایران ردپایی حدود ۲٫۸ (دو و هشت دهم) هکتار بر نفر دارد. ردپای زیستی چین حدود ۳٫۵ (سه و نیم) هکتار بر نفر است، در حالیکه یک دهه پیش ردپای زیستی چین بسیار پایین و کمتر از ایران بوده است. کشورهای فقیر افریقایی با حدود یک الی دو هکتار بر نفر کمترین ردپای زیستی جهان را دارند. مشاهده می‌شود که هرچه کشورها توسعه یافته‌تر می‌شوند، ردپای زیستی بیشتری پیدا می‌کنند.

شکل ۲ – در دهه‌های اخیر به اندازه چند کره زمین مصرف کرده ایم؟

وضعیت موازنه اکولوژیکی تا سال ۲۰۱۵ و پیش‌بینی سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۳۰ را نشان می دهد. این شکل نشان می‌دهد که تا اوایل دهه هفتاد میلادی ردپای زیستی مردم جهان از ظرفیت زیستی کره زمین کمتر بوده اما از آن به بعد ردپای زیستی از ظرفیت زیستی پیشی گرفته و در سال ۲۰۱۵ به ۱٫۵ برابر ظرفیت زمین رسیده است. برای سال ۲۰۳۰ دو سناریو پیش‌بینی شده بود، اول ادامه روند موجود که در این صورت در سال ۲۰۳۰ میلادی مصرف بشر به ۲ برابر ظرفیت کره زمین می‌رسد، و این به مفهوم نابودی زمین است. در سناریو دوم با کاهش ردپای زیستی از طریق کاهش جمعیت و اصلاح الگوی مصرف، در سال ۲۰۵۰ کره زمین پاسخگوی نیاز مردم جهان خواهد بود.

شکل ۳ – موازنه زیستی جهان

شکل ۳ نمایش دیگری از شکل ۲ است و شرایطی را نشان می‌دهد که جهان به روال فعلی ادامه دهد (Business as usual). این شکل نشان می‌دهد که در ۶۰ سال اخیر، ظرفیت زیستی کره زمین از ۱۰ میلیارد هکتار به ۱۲ میلیارد هکتار افزایش یافته است. در عین حال در همین مدت، ردپای زیستی جهان سه برابر شده یعنی از حدود ۷ میلیارد هکتار به حدود ۲۱ میلیارد هکتار رسیده است. و همانطور که گفته شد در اوایل دهه هفتاد میلادی، عبور از ظرفیت زیستی آغاز شده و به سرعت ردپای زیستی از ظرفیت زیستی فاصله گرفته است. این شکل با شکل‌های ۴ قابل مقایسه بوده و وضعیت جهان و تک‌تک کشورها را مقایسه می‌کند.

شکل ۴ – موازنه زیستی در جهان و چند کشور منتخب

شکل ۴ موازنه زیستی شش کشور منتخب را نشان می‌دهد. از این کشورها، ۴ کشور موازنه زیستی منفی و دو کشور موازنه زیستی مثبت دارند. موازنه زیستی ایران اگرچه تا اواخر دهه ۱۳۵۰ مثبت بوده، اما بعد از آن با روند نگران‌کننده‌ای رو به منفی شدن گذاشته که علل اصلی آن افزایش جمعیت و افزایش سطح رفاه و گسترش اسراف در جامعه است. در این مدت، نه تنها ردپای زیستی به شدت افزایش یافته بلکه ظرفیت زیستی سرزمین نیز کاهش نشان می‌دهد.

شکل ۵ – روز عبور از ظرفیت در کشورهای مختلف

همانطور که در شکل ۵ مشاهده می‌شود، روز عبور از ظرفیت در ایران، ۱۸ ماه ژوئن است. یعنی ردپای زیستی ایران از ابتدای سال ۲۰۲۴ تا ۱۸ ژوئن با ظرفیت کل سال برابر شده، به عبارت دیگر، در کمتر از ۶ ماه آورده ۱۲ ماه سال را تمام کرده‌ایم. به عبارت دیگر اگر سرزمین ما ۲ برابر اندازه فعلی بود، باز هم کفاف نیاز ما را نمی‌داد. این اطلاعات با اطلاعات ردپای زیستی در شکل ۴ همخوانی ندارد. اگرچه هر دو وخامت اوضاع را نشان می‌دهند. لذا یا باید جمعیت کشور کمتر از نصف شود، یا الگوی زندگی به شکلی تغییر کند که ردپای سرانه کمتر از نصف شود و یا ترکیبی از این دو. که راهکارهای قابل اجرایی نبوده و نشان می‌دهد که کشور ما به سرعت رو به نابودی می‌رود. البته راهکارهای دیگری برای کاهش ردپا وجود دارد، از جمله، واردات بیشتر محصولات کشاورزی، اصلاح الگوی کشاورزی و ارتقاء برداشت ماده خشک کشاورزی از ۱٫۴ (یک و چهار دهم) کیلوگرم بر متر مکعب به متوسط جهانی که حدود ۲٫۵ (دو و نیم) کیلوگرم بر متر مکعب است. بخش بزرگی از ردپای زیستی کشور، انتشار کربن است که باید با اصلاح الگوی مصرف انرژی در بخش‌های مختلف، از جمله حمل و نقل، خانگی و صنعت آن را کاهش داد.